بنا بر گزارش مرکز آمار ایران از شاخص قیمت مصرف کننده در اردیبهشت 1405، تورم سالانه گروه نان و غلات به 114.2 درصد و تورم نقطه به نقطه آن به 140.6 درصد رسیده است. به بیان ساده، خانواری که سال گذشته برای مقدار مشخصی نان عددی پرداخت می کرد، اکنون برای همان الگوی مصرف باید بیش از دو برابر هزینه کند.

برای فهم فشار واقعی گرانی نان، باید از نرخ هر قرص نان عبور کرد و به هزینه ماهانه رسید. طبق برآوردهای مبتنی بر داده های هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار، مصرف متوسط نان خانوار ایرانی در سال 1403 حدود 30.5 کیلوگرم در ماه بوده است.با در نظر گرفتن متوسط بعد خانوار حدود 3.1 نفر، مصرف سرانه ماهانه نان حدود 9.8 کیلوگرم به دست می آید. بر همین اساس، یک خانوار یک نفره ماهانه نزدیک به 9.8 کیلوگرم، خانوار دونفره حدود 19.7 کیلوگرم و خانوار چهارنفره حدود 39.4 کیلوگرم نان مصرف می کند.

در تهران، نرخ های جدید نان یارانه ای چنین اعلام شده است: لواش 2700 تومان، بربری 10 هزار تومان، تافتون 4500 تومان و سنگک 15 هزار و 500 تومان. اما عددی که در زندگی خانوار اهمیت دارد، فقط قیمت هر عدد نان نیست؛ قیمت هر کیلو نان است.

با استفاده از وزن های متعارف چانه در نرخ نامه های قبلی، قیمت تقریبی هر کیلو نان یارانه ای چنین محاسبه می شود:

اگر ترکیب مصرف خانوار را بر اساس سهم متعارف انواع نان در کشور در نظر بگیریم؛ یعنی لواش در رتبه نخست، سپس بربری، تافتون و سنگک، قیمت میانگین هر کیلو نان یارانه ای حدود 19 هزار و 300 تومان به دست می آید.

با این مبنا، هزینه ماهانه نان خانوار چنین است:

مشکل اصلی خانوار کارگری فقط افزایش نرخ رسمی نیست. مسئله این است که نرخ رسمی، الزاماً همان نرخی نیست که مصرف کننده در نانوایی می بیند. در بسیاری از محله ها، پیدا کردن نانوایی عرضه کننده نان یارانه ای دشوارتر شده است. بخشی از نانوایی ها آزادپز شده اند، بخشی دیگر نان ساده را محدود عرضه می کنند و در برخی واحدها، نان کنجدی، سبوس دار، دوآتشه یا سفارشی عملاً جای نان معمولی را گرفته است.

در این وضعیت، خانوار برای خرید نان با نرخ مصوب باید چند محله جابه جا شود، در صف های طولانی تر بایستد یا به خرید نان آزاد تن دهد. بنابراین، هزینه واقعی نان فقط قیمت روی کارتخوان نیست؛ زمان، رفت وآمد، افت کیفیت و کاهش دسترسی نیز به هزینه خانوار اضافه می شود.

معنای این جدول روشن است؛اگر خانوار چهارنفره کارگری بتواند همه نان ماهانه خود را با نرخ یارانه ای تهیه کند، نزدیک به 760 هزار تومان پرداخت می کند؛ اما اگر همان خانواده به سمت نان آزادپز ساده رانده شود، هزینه ماهانه نان می تواند از 1میلیون و700 هزار تومان عبور کند. در سناریوی نزدیک تر به قیمت های واقعی برخی نانوایی های تهران، این عدد به حدود 2 میلیون تومان می رسد؛ یعنی نزدیک به 12 درصد حداقل مزد ماهانه کارگری.

بنا بر گزارش مرکز آمار، سهم نان و غلات در سبد هزینه ای دهک اول 9.88 درصد است؛ در حالی که همین سهم برای دهک دهم 4.67 درصد اعلام شده است. یعنی شوک قیمتی نان برای دهک اول، از نظر وزن در سبد هزینه، بیش از دو برابر دهک پردرآمد است.

به نقل از داده های منتشرشده از سوی مرکز پژوهش های غلات در 1403، ترکیب مصرف انواع نان در خانوار شهری اینطور بوده است که لواش با حدود 34 درصد، بیشترین سهم را در مصرف نان داشته است. پس از آن بربری با حدود 26 درصد، تافتون با حدود 20 درصد و سنگک با حدود 13 درصد قرار می گیرد. این الگو نشان می دهد نان های ارزان تر و در دسترس تر، همچنان ستون اصلی مصرف خانوارند.

در میانه همین داستان، بازار دیگری نیز شکل گرفته است؛ بازاری که در آن نان دیگر قوت غالب نیست، کالای لوکس است. در اپلیکیشن ها و فروشگاه های آنلاین، نان می تواند با سبوس، مغزها، کنجد فراوان، خشکبار، طعم دهنده های خاص و بسته بندی متفاوت عرضه شود. سنگک هایی که در این بازار از 200 هزار تا 500 هزار تومان قیمت می خورند و بربری های پرکنجدی که تا حدود 200 هزار تومان فروخته می شوند، تصویر دیگری از اقتصاد نان را نشان می دهند.