دکتر عبدالله خلیفه الشایجی، استاد علوم سیاسی دانشگاه کویت

به نقل از روزنامه القدس العربی، آنچه در روند مذاکرات میان دولت ترامپ و ایران بیش از همه جلب توجه می کند، غیبت مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا است. این در حالی است که حضور ونس در رأس هیئت آمریکایی در مذاکرات اسلام آباد در ماه آوریل و سپس در گفت وگوهای سوییس، به دستیابی به یک یادداشت تفاهم 14 بندی انجامید؛ سندی که در 18 ژوئن گذشته به امضای دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا و مسعود پزشکیان، رییس جمهور ایران رسید.

در مقابل، دونالد ترامپ هدایت مذاکرات با ایران را به جرد کوشنر، داماد خود و همسر ایوانکا ترامپ و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه اش در امور خاورمیانه و شریک تجاری او در حوزه گلف، املاک و مستغلات، سپرده است؛ دو چهره ای که با وجود نداشتن پیشینه سیاسی یا دیپلماتیک و نیز تجربه کافی در پرونده های پیچیده بین المللی و شناخت از شیوه مذاکره ایران، مسئولیت پیشبرد این مذاکرات را بر عهده گرفته اند.

همین موضوع این پرسش را در میان کارشناسان، تحلیلگران راهبردی و مراکز مطالعاتی مطرح کرده است که چرا ترامپ با وجود حساسیت و پیچیدگی پرونده ایران، همچنان بر سپردن این مأموریت به ویتکاف و کوشنر اصرار دارد؛ افرادی که نه سابقه ای در مذاکرات دیپلماتیک، نه تجربه ای در پرونده های هسته ای و موشکی و نه پیشینه ای در مدیریت چنین مذاکراتی دارند و عمده فعالیت حرفه ای آنان در حوزه توسعه املاک و مستغلات متمرکز بوده است.

با وجود آنکه مذاکرات با میانجیگری عمان و قطر توانسته بود تا حد زیادی به کاهش اختلاف ها و نزدیک شدن مواضع دو طرف کمک کند، آغاز دو جنگ علیه ایران در فاصله هشت ماه، بسیاری را غافلگیر کرد؛ جنگ هایی که با تحریک بنیامین نتانیاهو و اصرار او بر ادامه درگیری ها شکل گرفت. این تحولات در حالی رخ داد که روند مذاکرات، به باور منتقدان، از رهبری مؤثر و منسجمی برخوردار نبود. این وضعیت تفاوتی آشکار با دوره دوم ریاست جمهوری باراک اوباما دارد؛ دوره ای که جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا، هدایت مذاکرات میان واشنگتن و گروه 1+5 را بر عهده داشت و این گفت وگوها در نهایت به توافق برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) انجامید؛ توافقی که برنامه هسته ای ایران را برای یک دوره ده ساله تحت محدودیت قرار داد.

در آغاز ماه ژوییه، استیو ویتکاف و جرد کوشنر بار دیگر هدایت مذاکرات فنی و غیرمستقیم با ایران در دوحه را بر عهده گرفتند. این گفت وگوها در فضایی آکنده از بی اعتمادی و پس از تشدید تنش های نظامی در پیرامون تنگه هرمز و حملات سپاه پاسداران به کویت و بحرین برگزار شد. هم زمان، اسراییل نیز حملات خود را در جنوب لبنان تشدید کرد؛ آن هم پس از دستیابی به یک توافق چارچوبی با میانجیگری آمریکا، توافقی که در روند شکل گیری آن، مارکو روبیو در جایگاه وزیر امور خارجه آمریکا نقش پررنگی در مذاکرات میان اسراییل و لبنان ایفا کرده بود. با این حال، روبیو در پرونده مذاکرات با ایران تقریباً هیچ نقشی نداشت؛ مذاکراتی که در نهایت به امضای یک یادداشت تفاهم انجامید و هدایت آن در سطح سیاسی بر عهده جی دی ونس، معاون رییس جمهور و یکی از رقبای بالقوه روبیو در رقابت های ریاست جمهوری آینده، قرار داشت.

مارکو روبیو که به طور هم زمان سمت های وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی آمریکا را بر عهده دارد، همانند ونس، سودای جانشینی دونالد ترامپ و رهبری جنبش دوباره آمریکا را عظیم کنیم (مگا) در انتخابات ریاست جمهوری 2028 را در سر می پروراند.

همین ملاحظات این پرسش را پیش روی ناظران قرار داده است که چرا دونالد ترامپ همچنان بر واگذاری مسئولیت مذاکرات با ایران به استیو ویتکاف و جرد کوشنر اصرار دارد؛ دو چهره ای که نه سابقه ای در دیپلماسی و مذاکرات بین المللی دارند و نه تجربه ای در مدیریت پرونده های پیچیده هسته ای و موشکی.

در عین حال، پرسش مهم تر به اختلاف های احتمالی میان جی دی ونس و مارکو روبیو بر سر پرونده های مختلف سیاست خارجی بازمی گردد. آیا کنار گذاشتن روبیو از روند مذاکرات با ایران و سپردن نقش محوری به او در پرونده لبنان، تصمیمی حساب شده برای جلوگیری از آسیب دیدن موقعیت سیاسی او در صورت شکست مذاکرات و کاهش شانسش در انتخابات ریاست جمهوری دو سال و نیم آینده بوده است یا صرفاً بخشی از تقسیم کار در دولت ترامپ به شمار می رود؟

در همین چارچوب، این پرسش نیز مطرح می شود که چرا دو هفته پیش این مارکو روبیو، نه جی دی ونس، در نشست وزیران امور خارجه شورای همکاری خلیج فارس در منامه حضور یافت. آیا مأموریت او اطمینان بخشی به متحدان عرب حاشیه خلیج فارس پس از امضای یادداشت تفاهم با ایران بود؟ این در حالی است که از مذاکرات اسلام آباد در ماه آوریل تا گفت وگوهای سوییس در ژوئن، این ونس بود که نقش اصلی را در پیشبرد مذاکرات و شکل گیری توافق با ایران ایفا کرد. علاوه بر این، این پرسش نیز همچنان بی پاسخ مانده است که چرا پیشنهاد دونالد ترامپ برای تشکیل یک صندوق بین المللی با هدف حمایت از اقتصاد ایران، جذب سرمایه گذاری و مشارکت در بازسازی این کشور، به طور کامل از دستور کار و فضای رسانه ای کنار گذاشته شد.

نکته قابل توجه آن است که دولت ترامپ بارها هرگونه اختلاف میان جی دی ونس و مارکو روبیو را رد کرده است، اما گزارش های منتشرشده از وجود تفاوت های آشکار در دیدگاه های این دو، به ویژه درباره پرونده های ایران و لبنان، حکایت دارد. در ماه های اخیر نیز رسانه ها و اندیشکده های آمریکایی بیش از گذشته به بررسی این شکاف های فکری و سیاسی پرداخته اند. بر اساس این ارزیابی ها، روبیو بیش از هر چیز به جناح محافظه کار سنتی و جریان موسوم به بازها در حزب جمهوری خواه نزدیک است؛ جریانی که بر حفظ نقش فعال و مداخله گر آمریکا در عرصه سیاست خارجی تأکید دارد. در مقابل، ونس بیش از هر چهره دیگری نماینده اندیشه های جنبش دوباره آمریکا را عظیم کنیم (مگا) و شعار اول آمریکا به شمار می رود؛ جریانی که با ورود ایالات متحده به جنگ های خارجی، از جمله هرگونه درگیری نظامی با ایران و همچنین با حمایت بی قیدوشرط واشنگتن از اسراییل، رویکردی انتقادی دارد.

جی دی ونس پیش تر، بدون آنکه نامی از ایتامار بن گویر و بتسلییل اسموتریچ ببرد، از وزیران تندروی کابینه اسراییل انتقاد کرده و گفته بود که با وجود حمایت بی سابقه دولت ترامپ از اسراییل، برخی مقام های این کشور همچنان با رفتار و مواضع خود به تشدید تنش ها دامن می زنند. این موضع گیری پس از آن مطرح شد که بنا بر برخی گزارش ها، دونالد ترامپ بنیامین نتانیاهو را دیوانه خواند و او را مسئول تبدیل شدن اسراییل به کشوری منزوی و منفور در افکار عمومی جهان دانست. به روایت این گزارش ها، دلیل اصلی نارضایتی ترامپ آن بود که نتانیاهو، همراه با وزیران افراطی کابینه خود، بر گسترش عملیات نظامی در لبنان اصرار داشت و هم زمان تلاش می کرد توافق چارچوبی میان اسراییل و لبنان را که با میانجیگری واشنگتن و نقش آفرینی مارکو روبیو شکل گرفته بود، تضعیف کند. بر اساس برخی گزارش های منتشرشده، زمانی که نتانیاهو خواستار اجرای یک عملیات نظامی در منطقه علی الطاهر در جنوب لبنان شد، ترامپ در پاسخ به او گفت: اولویت من ایران است؛ فعلاً مزاحم من نشو.

این تحولات بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا میان جی دی ونس و مارکو روبیو نوعی تقسیم کار در دولت ترامپ وجود دارد و آیا رقابت برای جانشینی ترامپ، زودتر از موعد، آغاز شده است؟ با این حال، باید میان اختلاف واقعی بر سر اولویت های سیاست خارجی و شیوه اجرای آن، و ادعای وجود رقابت شخصی میان این دو، تمایز قائل شد. ونس از رویکردی مبتنی بر تنش زدایی و شعار اول آمریکا دفاع می کند، در حالی که روبیو در قبال پرونده هایی مانند ایران، روسیه و چین مواضعی سخت گیرانه تر دارد و بیش از هر چیز نماینده جناح سنتی و تندرو حزب جمهوری خواه به شمار می رود.

هرچند ونس یکی از برجسته ترین چهره های جنبش دوباره آمریکا را عظیم کنیم (مگا) و مدافع سرسخت شعار اول آمریکا است، روبیو نیز به این جریان نزدیک محسوب می شود، اما همه مبانی فکری و سیاسی آن را نمی پذیرد. این تفاوت به ویژه از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از حامیان ماگا بر این باورند که ترامپ با ورود به جنگ در کنار بنیامین نتانیاهو علیه ایران، وعده انتخاباتی خود مبنی بر آغاز نکردن هیچ جنگ جدید و پایان دادن به جنگ های موجود را نقض کرده است. این جریان همچنین با حمایت نامحدود و بی قیدوشرط آمریکا از اسراییل نیز مخالفت می کند.

در مقابل، مارکو روبیو بیش از هر چیز نماینده دیدگاه های سنتی حزب جمهوری خواه به شمار می رود؛ دیدگاهی که بر افزایش فشار بر ایران، حفظ و تشدید تحریم ها، مهار نفوذ منطقه ای تهران و قطع حمایت جمهوری اسلامی از گروه های همسو با خود تأکید دارد. از همین رو، تفاوت رویکرد روبیو و جی دی ونس به روشنی در پرونده های ایران و لبنان نمایان شده است. روبیو در قبال لبنان مواضعی نزدیک تر به اسراییل اتخاذ کرده، در حالی که ونس در پرونده ایران رویکردی عمل گرایانه تر در پیش گرفته و از پایان دادن به درگیری میان اسراییل و حزب الله حمایت کرده است. بر همین اساس، نویسنده معتقد است که ونس بیش از روبیو نماینده واقعی اندیشه ها و اولویت های جنبش دوباره آمریکا را عظیم کنیم (مگا) است. در نهایت نیز این پرسش همچنان بی پاسخ باقی می ماند که دونالد ترامپ در آینده از کدام یک از این دو چهره حمایت خواهد کرد و سرانجام کدام رویکرد در سیاست خارجی دولت او دست بالا را خواهد یافت.

منبع: فرارو