معمای تنگه هرمز هر روز پیچیده تر می شود. دیگر بحث فقط بر سر عبور ناوهای جنگی یا توقیف نفتکش ها نیست؛ بحث اصلی حالا روی کاغذها، بیمه نامه ها و حق العبورها جریان دارد. به تازگی محافل دیپلماتیک عربی، از جمله ناظران مرکز مطالعات الجزیره، از یک پیشنهاد بی سابقه پرده برداشته اند: مسقط به تهران پیشنهاد داده تا با راه اندازی یک شرکت مشترک ، تمام خدمات دریانوردی، پشتیبانی و بیمه ای که تا پیش از این با هزینه های نجومی توسط غربی ها ارائه می شد را بومی سازی کنند.

به گزارش فرارو، این ایده درست در روزهایی روی میز قرار گرفته که ساعت شنیِ توافق اخیر در حال پایان است. بر اساس تفاهم های قبلی، کشتی های تجاری تنها یک پنجره 60 روزه برای عبور رایگان از این آبراه داشتند. با نزدیک شدن به پایان این مهلت، تهران عزم خود را برای درآمدزایی قانونی از این شاهراه جزم کرده است. اما در آن سوی آب، عمان روی لبه تیغ راه می رود تا هم شریک استراتژیک خود را حفظ کند و هم بهانه به دست واشنگتن ندهد.

دولت عمان که همواره به محافظه کاری دیپلماتیک شهرت دارد، می کوشد این طرح را نه به عنوان حق باج یا عوارض اجباری ، بلکه در قالب یک بسته خدمات رفاهی و ایمنی به جهان معرفی کند. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، در 30 ژوئن 2026 (9 تیر 1405) با ظرافت خاصی اعلام کرد که مسقط موافق دریافت عوارض اجباری نیست، اما فروش داوطلبانه خدمات لجستیکی و امدادی کاملاً منطقی است.

با این حال، راه اندازی این شرکت مشترک به معنای پایان سلطه بی چون وچرای غرب بر مهم ترین گلوگاه انرژی جهان است. دونالد ترامپ اخیراً با ادبیاتی بی سابقه، حتی مسقط را به حملات نظامی تهدید کرده تا نشان دهد آمریکا برای حفظ هژمونی خود در خلیج فارس، حتی حاضر است روی متحدان سنتی اش نیز خط بکشد. حالا باید دید آیا دیپلماسی چراغ خاموش تهران و مسقط می تواند این شرکت مشترک را به سلامت از میان طوفان تهدیدهای واشنگتن عبور دهد یا خیر.

جلال ساداتیان، تحلیلگر سیاست خارجی و دیپلمات پیشین، در گفت وگو با فرارو به بررسی ابعاد حقوقی، دیپلماتیک و ژئوپلیتیکی این ایده بی سابقه پرداخته است.

جلال ساداتیان در واکنش به طرح جدید مسقط به فرارو می گوید: تنگه هرمز حساس ترین گلوگاه ژئوپلیتیک جهان است و عبور یک پنجم نفت دنیا از این مسیر باعث می شود هر تغییری در مدیریت آن، بازار انرژی را بلرزاند. از نگاه حقوق بین الملل، ایران و عمان به عنوان دو کشور مشرف بر این آبراه، در قبال ایمنی، حفظ محیط زیست و امنیت کشتیرانی مسئولیت مستقیم دارند.

وی می افزاید: ایجاد یک شرکت مشترک برای خدمات دهی، استفاده هوشمندانه از همین ظرفیت های حقوقی است؛ البته به این شرط که هدف واقعی آن ارائه خدمات فنی، هدایت شناورها و امداد و نجات باشد، نه اینکه بهانه ای برای محدود کردن آزادی عبور و مرور تلقی شود.

ساداتیان تاکید می کند که این مرزبندی دقیق، به ویژه در شرایطی که ایران و آمریکا در تنگه هرمز درگیر تنش های بی سابقه ای هستند، بسیار حیاتی است.

این کارشناس ارشد با اشاره به جزییات حقوقی این طرح توضیح می دهد: مهم ترین چالش پیش روی این شرکت، تفاوت ظریف میان دریافت هزینه خدمات و اخذ عوارض اجباری از کشتی هاست. طبق کنوانسیون حقوق دریاها، هیچ کشور ساحلی حق ندارد صرفاً برای عبور از یک تنگه بین المللی عوارض بگیرد؛ اما دریافت پول در ازای خدمات واقعی، یک رویه کاملاً قانونی و رایج در جهان است. بنابراین، اگر تهران و مسقط بخواهند این ایده را عملی کنند، کلید موفقیتشان در شفافیت حقوقی و جدا کردن دقیق مفهوم خدمات از حق عبور خواهد بود.

ساداتیان با یادآوری سابقه دیپلماتیک مسقط می گوید: عمان دهه هاست که نقش یک میانجی متوازن را بازی می کند. از پرونده هسته ای گرفته تا کاهش تنش های خلیج فارس، این کشور همیشه پل ارتباطی تهران و غرب بوده است.

او تاکید می کند: به همین دلیل، اگر قرار به اجرای چنین ابتکار مشترکی باشد، عمان بی شک بهترین شریک برای ایران است؛ کشوری که هم رفیق شفیق تهران است و هم هنوز اعتماد نسبی غربی ها را در جیب دارد.

اما قدرت های جهانی تا چه حد با این تغییر ساختار کنار می آیند؟ ساداتیان پاسخ می دهد: نباید دلخوش باشیم که این طرح به سادگی و بدون واکنش غربی ها جلو برود. آمریکا و اروپا امنیت خلیج فارس را خط قرمز اقتصاد خود می دانند. از طرفی، غول های اقتصادی آسیا مثل چین، هند و ژاپن هم که تشنه نفت این مسیر هستند، هر تغییری را با وسواس رصد می کنند و خواستار شفافیت و تداوم جریان تجارتند.

او در ادامه به یک نکته اشاره می کند: با توجه به اینکه اخیراً برخی کشورهای اروپایی هم ادعای تامین امنیت منطقه را مطرح کرده اند، شاید الان بهترین فرصت تاریخی باشد تا ایران و عمان پیش دستی کرده و مدیریت امنیتی تنگه هرمز را برای همیشه به نام خود ثبت و رسمی کنند.

این دیپلمات پیشین در پایان با اشاره به ابعاد کلان و ژئوپلیتیک ماجرا خاطرنشان می کند: شاید این ایده هنوز روی کاغذ باشد، اما پیام بسیار بزرگی به دنیا مخابره می کند: کشورهای منطقه می توانند به جای تکیه بر قدرت های خارجی، خودشان سکان امنیت آبراه های حیاتی را به دست بگیرند.

او می گوید: موفقیت این الگو به بازیِ دقیق در زمین حقوق بین الملل، جلب اعتماد جهانی و مخدوش نکردن آزادی کشتیرانی بستگی دارد. اگر تهران و مسقط این مسیر را هوشمندانه طی کنند، شاهد تولد یک نظم منطقه ای جدید در خلیج فارس خواهیم بود؛ نظمی که دست قدرت های فرامنطقه ای را کوتاه کرده و به یک نقطه عطف تاریخی تبدیل می شود.

منبع: فرارو