به نقل از اقتصادنیوز، تورم خوراکی ها در ایران در خرداد 1405 به نقطه ای رسیده که دیگر نمی توان آن را صرفاً یک شاخص آماری دانست. بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، شاخص قیمت مصرف کننده به عدد 656.4 رسیده و تورم نقطه به نقطه خانوارها 88.6 درصد ثبت شده است؛ در کنار آن، تورم سالانه به 62 درصد و تورم ماهانه به 5.9 درصد رسیده است.

اما مهم تر از این اعداد، سهم خوراکی ها در این جهش است؛ جایی که تورم ماهانه گروه خوراکی ها، آشامیدنی ها و دخانیات به 6.8 درصد رسیده و عملاً موتور اصلی فشار معیشتی را تشکیل می دهد.

در مقایسه با خرداد 1404، تصویر روشن تر می شود. در فاصله یک ساله، فشار قیمت روی کالاهای غذایی تقریباً دو برابر شده و در برخی اقلام اساسی حتی فراتر از میانگین حرکت کرده است؛ به این معنا که سبدی که سال گذشته با یک سطح مشخص از درآمد قابل تأمین بود، امروز برای حفظ همان ترکیب به نزدیک دو برابر منابع مالی نیاز دارد، در حالی که درآمدها چنین رشدی را تجربه نکرده اند.

سبد غذایی قبل و بعد از جنگ؛ 10 میلیون تومان چطور به 12 میلیون رسید؟

اگر یک خانوار در ابتدای اسفند 1404 برای خرید یک سبد معمولی مواد غذایی شامل برنج، نان، گوشت، مرغ، تخم مرغ، لبنیات، حبوبات، میوه و سبزیجات 10 میلیون تومان هزینه می کرد، با استناد به روند افزایش شاخص قیمت مصرف کننده که از سوی مرکز آمار ایران منتشر شده، همان سبد در پایان خرداد 1405 به حدود 12 میلیون و 100 هزار تومان رسیده است.

به بیان دیگر، تنها در فاصله سه ماه، هزینه تأمین همان سبد مصرفی بدون اضافه شدن حتی یک قلم کالا، بیش از 2 میلیون تومان افزایش یافته است. این رشد نزدیک به 21 درصدی قیمت ها در حالی رخ داده که درآمد بسیاری از خانوارها در این مدت تغییر محسوسی نداشته و همین شکاف، قدرت خرید را به همان میزان کاهش داده است؛ موضوعی که خود را نه فقط در کوچک تر شدن کیسه های خرید، بلکه در حذف یا کاهش مصرف اقلامی مانند گوشت، لبنیات، میوه و سایر کالاهای باارزش غذایی بالاتر نشان می دهد.

سفره واقعی خانوار؛ از گوشت تا لبنیات چه اتفاقی افتاد؟

اثر این تورم زمانی قابل لمس می شود که از عدد فاصله بگیریم و به رفتار واقعی خانوارها نگاه کنیم. در شهرهای بزرگ مثل تهران، مشهد و اصفهان، الگوی خرید خانوارها در یک سال گذشته تغییر کرده است. خرید گوشت قرمز برای بسیاری از خانواده ها از یک کالای ماهانه به یک کالای مناسبتی تبدیل شده؛ یعنی به جای مصرف منظم، حالا در بهترین حالت به چند بار در سال محدود شده است. حتی گوشت مرغ که جایگزین سنتی گوشت قرمز محسوب می شود نیز تحت فشار افزایش قیمت قرار گرفته و در بسیاری از سبدهای مصرفی، مقدار آن کاهش پیدا کرده است.

در همین حال، لبنیات نیز به عنوان یکی از پایه های تغذیه روزمره، در بسیاری از خانوارها با کاهش مصرف مواجه شده است؛ به طوری که خرید شیر، ماست یا پنیر دیگر مانند گذشته در اولویت ثابت سبد خانوار نیست. در مقابل، سهم کالاهای ارزان تر مانند نان، برنج و سیب زمینی در رژیم غذایی افزایش یافته و همین تغییر نشان می دهد که تورم خوراکی ها فقط قیمت ها را بالا نبرده، بلکه ساختار تغذیه را بازنویسی کرده است.

دهک ها و نابرابری تورمی؛ چرا فقرا بیشتر فشار را حس می کنند؟

بررسی داده های دهکی مرکز آمار ایران نشان می دهد تورم در ایران به شکل یکسان توزیع نشده است. در خرداد 1405، تورم دهک دوم به 68.5 درصد رسیده، در حالی که دهک دهم حدود 60.1 درصد تورم را تجربه کرده است. این فاصله 8.4 واحد درصدی در ظاهر کوچک است، اما در عمل به معنای تفاوت جدی در کیفیت زندگی است.

برای مثال، در خانوارهای کم درآمد شهری، حذف گوشت از سبد غذایی یک انتخاب نیست، بلکه یک اجبار است. در حالی که در دهک های بالاتر، کاهش مصرف بیشتر به تغییر الگوی مصرف یا جایگزینی برندها مربوط می شود، در دهک های پایین، مسئله به حذف کامل برخی گروه های غذایی می رسد. اینجاست که تورم خوراکی ها از یک پدیده اقتصادی به یک پدیده تغذیه ای-اجتماعی تبدیل می شود.

اگر این اعداد را کنار هم بگذاریم، ایران در میانه کشورهایی قرار می گیرد که با تورم غذایی بالا دست وپنجه نرم می کنند، اما تفاوت مهم اینجاست که در بسیاری از کشورها مانند ترکیه یا مصر، تورم غذایی یا ناشی از شوک ارزی مقطعی است یا به یک یا دو عامل اصلی گره خورده، در حالی که در ایران ترکیبی از عوامل شامل نوسان ارز، هزینه تولید، واردات نهاده های غذایی و انتظارات تورمی هم زمان فعال است. همین ترکیب باعث می شود فشار تورم خوراکی ها نه فقط بالا، بلکه پایدار و فرسایشی باشد.

مقایسه جهانی؛ ایران در کنار چه کشورهایی قرار دارد؟

اگر وضعیت ایران در مقیاس جهانی بررسی شود، می توان آن را در کنار کشورهایی قرار داد که تورم غذایی مزمن و ساختاری را تجربه کرده اند. در ترکیه، در سال های اخیر تورم خوراکی ها در برخی دوره ها به بالای 100 درصد نیز رسیده است که عمدتاً تحت تأثیر کاهش ارزش پول ملی بوده است. در آرژانتین نیز تورم غذایی در برخی مقاطع حتی به سطوح بالاتر از 150 درصد رسیده و الگوی مشابهی از کوچک شدن سبد غذایی و جایگزینی اقلام ارزان تر دیده شده است.

در مصر، وابستگی شدید به واردات گندم و نهاده های غذایی باعث شده تورم خوراکی ها در محدوده 40 تا 60 درصد باقی بماند، اما در آنجا نیز فشار اصلی بر دهک های پایین متمرکز است. در این میان، ایران در موقعیتی قرار دارد که ترکیبی از عوامل داخلی و خارجی شامل نوسانات ارزی، هزینه تولید، واردات نهاده های دامی و انتظارات تورمی، به طور هم زمان بر قیمت غذا فشار وارد می کند.

تغییر رفتار مصرف؛ وقتی خرید از انتخاب به بقا تبدیل می شود

در سطح خانوار، مهم ترین تغییر نه در عدد تورم، بلکه در رفتار خرید دیده می شود. در بسیاری از شهرها، خریدهای ماهانه جای خود را به خریدهای روزانه داده است، زیرا خانوارها توان انبار کردن کالا را ندارند. همچنین انتخاب برندهای متوسط یا باکیفیت به سمت ارزان ترین گزینه ها حرکت کرده و در برخی موارد حتی کیفیت نیز قربانی قیمت شده است.

برای مثال، در بسیاری از فروشگاه های زنجیره ای، تقاضا برای کالاهای اقتصادی تر افزایش یافته و کالاهای میان رده کاهش فروش داشته اند. این تغییر به وضوح نشان می دهد که تورم خوراکی ها فقط یک مسئله قیمتی نیست، بلکه مستقیماً به بازتعریف رفتار مصرفی منجر شده است.

در شرایط فعلی که تورم نقطه به نقطه نزدیک به 90 درصد و تورم خوراکی ها در سطوح بالای 6 تا 7 درصد ماهانه قرار دارد، چشم انداز کوتاه مدت نشان می دهد فشار بر سبد غذایی ادامه دار خواهد بود. اگر روند فعلی بدون تغییر در متغیرهای کلان اقتصادی ادامه پیدا کند، سناریوی محتمل تداوم کوچک تر شدن ادامه دار سبد غذایی، افزایش حذف اقلام پروتیینی و تشدید شکاف تغذیه ای میان دهک هاست.

در واقع مسئله امروز دیگر صرفاً گرانی مواد غذایی نیست؛ بلکه تغییر تدریجی ساختار تغذیه جامعه است؛ تغییری که در آن سفره ها نه فقط گران تر، بلکه کوچک تر و ساده تر کم کالری تر شده اند.